Biologik xilma-xillik markazlarini tadqiq etishda sun’iy intellekt va geomakon texnologiyalari: Scopus ma’lumotlar bazasiga asoslangan bibliometrik tahlil va O‘zbekiston uchun tavsiyalar
##semicolon##
sun’iy intellekt##common.commaListSeparator## masofadan zondlash##common.commaListSeparator## geografik axborot tizimlar##common.commaListSeparator## biologik xilma-xillikning «qaynoq nuqtalari»##common.commaListSeparator## turlarning tarqalishini modellashtirish##common.commaListSeparator## O‘zbekistonAbstrak
Sun’iy intellekt (SI), mashinali o‘qitish va geofazoviy texnologiyalarning uyg‘unlashuvi ekolo-glarning xavf ostidagi landshaftlarda biologik xilma-xillikni aniqlash, xaritalash va monitoring qilish usullarini tubdan o‘zgartirdi. Mazkur sharh Scopus ma’lumotlar bazasidan (2013–2025-yillar) olingan, biologik xilma-xillikning «qaynoq nuqtalari»ni tadqiq etishda sun’iy intellekt, GIS va masofadan zondlashga asoslangan usullarni qo‘llagan 82 ta taqrizdan o‘tgan ilmiy maqolani umumlashtiradi. PRISMA metodologiyasiga moslashtirilgan tartib asosida dastlabki 800 ta manbadan 82 tasi tegishli hujjat sifatida saralandi va ularning barchasi to‘liq tahlil qilindi. Yillik ilmiy nashrlar soni 2018-yildan keyin keskin oshgan bo‘lib, hujjatlarning asosiy qismi 2023–2025-yillarda chop etilgan. Random Forest algoritmi eng ko‘p qo‘llanilgan usul bo‘lib, 82 ta hujjatning 34 tasida ishlatilgan. Undan keyingi o‘rinlarda turlarning tarqalishini model-lashtirish (20 ta), Sentinel-1/2 tasvirlari (18 ta) va chuqur o‘qitish (15 ta) turadi. Ilmiy adabiyot-larda asosiy yo‘nalishlar mashinali o‘qitish asosidagi klassifikatsiya, chuqur o‘qitish yordamida kuzatuv ma’lumotlarini talqin qilish, UAV/giperspektral/LiDAR platformalari, sun’iy yo‘ldosh monitoringi, eDNA va fuqarolik fanini integratsiyalash hamda invaziv turlarni aniqlashdan ibo-rat. Eng ko‘p iqtibos keltirilgan tadqiqotlarni nashr etgan mamlakatlar AQSh, Hindiston va Braziliya bo‘lgan; Remote Sensing, Ecological Informatics va Ecological Indicators jurnallari yetakchi nashrlar sifatida qayd etilgan. Hech bir tadqiqot O‘zbekiston yoki Markaziy Osiyoga bag‘ishlanmagan bo‘lib, bu aniq geografik bo‘shliq mavjudligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, boshqa hududlardagi qurg‘oqchil, dasht va o‘tloq ekotizimlarida olingan hamda Markaziy Osiyo sharoitiga moslashtirilishi mumkin bo‘lgan ilmiy dalillar aniqlandi. Sun’iy intellekt yordamidagi geofazoviy monitoring amaliy qo‘llash uchun metodologik jihatdan yetarlicha rivojlangan, biroq uni ma’lumotlar tanqis bo‘lgan Markaziy Osiyo sharoitiga joriy etish maxsus empirik validatsi-ya, mutaxassislar salohiyatini oshirish va ochiq ma’lumotlar infratuzilmasini rivojlantirishni talab etadi
##submission.citations##
Ahmadi K.; Mahmoodi S.; Pal S.C.; et al. (2023). Improving species distribution models for dominant trees in climate data-poor forests using high-resolution remote sensing. Ecological Modelling, 475.
Antonelli A.; Dhanjal-Adams K.L.; Silvestro D. (2023). Integrating machine learning, remote sensing and citizen science to create an early warning system for biodiversity. Plants People Planet, 5(3), 307-316.
Arasumani M.; Singh A.; Bunyan M.; Robin V.V. (2021). Testing the efficacy of hyperspectral (AVIRIS-NG), multispectral (Sentinel-2) and radar (Sentinel-1) remote sensing images to detect native and invasive non-native trees. Biological Invasions, 23(9), 2863-2879.
Bauknecht R.; Pellissier L.; Brosse S.; et al. (2025). Combining environmental DNA and remote sensing variables to model fish biodiversity in tropical river ecosystems. Ecological Informatics, 90.
Bizzozzero M.R.; Marfurt S.M.; Altermatt F.; et al. (2025). Integrating Environmental DNA Metabarcoding and Remote Sensing Reveals Known and Novel Fish Diversity Hotspots in a World Heritage Area. Diversity and Distributions, 31(11).
Cheng K.; Zhang C.; Fan Y.; Diao H.; Xia S. (2025). AI-based approaches for wetland mapping and classification: A review of current practices and future perspectives. Artificial Intelligence in Geosciences, 6(2).
Jiang X.; Zhang L.; Feng K.; et al. (2025). Mapping urban waterbird habitats using machine learning and citizen science: A multi-scale analysis in Brussels, Belgium. Journal of Environmental Management, 395.
Krämer A.; Meyer H.; Buchholz S. (2025). Habitat Suitability of the Sand Lizard (Lacerta agilis) at Its Distribution Limit — An Analysis Based on Citizen Science Data and Machine Learning. Journal of Biogeography, 52(5).
Li Y.; Devenish C.; Tosa M.I.; et al. (2024). Combining environmental DNA and remote sensing for efficient, fine-scale mapping of arthropod biodiversity. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 379(1904).
Mashiane K.; Ramoelo A.; Adelabu S. (2024). Prediction of species richness and diversity in sub-alpine grasslands using satellite remote sensing and random forest machine-learning algorithm. Applied Vegetation Science, 27(2).
Muthoka J.M.; Salakpi E.E.; Ouko E.; et al. (2021). Mapping Opuntia stricta in the arid and semi-arid environment of Kenya using Sentinel-2 imagery and ensemble machine learning classifiers. Remote Sensing, 13(8).
Pettorelli N.; Williams J.; Schulte to Bühne H.; Crowson M. (2025). Deep learning and satellite remote sensing for biodiversity monitoring and conservation. Remote Sensing in Ecology and Conservation, 11(2), 123-132.
Reddy C.S.; Athira K.; Mudalkar S. (2025). Evolution of Global Biodiversity Monitoring: Innovations, Modern Approaches and Integration with Essential Variables. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 53(7), 2017-2030.
Satish K.V.; Dugesar V.; Pandey M.K.; et al. (2023). Seeing from space makes sense: Novel earth observation variables accurately map species distributions over Himalaya. Journal of Environmental Management, 325.
Tang Z.; Xuan C.; Zhang T.; et al. (2025). A Novel Remote Sensing Framework Integrating Geostatistical Methods and Machine Learning for Spatial Prediction of Diversity Indices in the Desert Steppe. Agriculture (Switzerland), 15(18).
Thuiller W.; Saillard A.; Abdulhak S.; et al. (2024). ORCHAMP: an observation network for monitoring biodiversity and ecosystem functioning across space and time in mountainous regions. Comptes Rendus - Biologies, 347, 223-247.
Timmermans J.; Daniel Kissling W. (2023). Advancing terrestrial biodiversity monitoring with satellite remote sensing in the context of the Kunming-Montreal global biodiversity framework. Ecological Indicators, 154.
Venter Z.S.; Roos R.E.; Nowell M.S.; et al. (2023). Comparing Global Sentinel-2 Land Cover Maps for Regional Species Distribution Modeling. Remote Sensing, 15(7).
Zhidebayeva A.; Syrlybekkyzy S.; Taizhanova L.; et al. (2025). Emerging frontiers in ecosystem and biodiversity monitoring using remote sensing and geographic information systems. Global Journal of Environmental Science and Management, 11(4), 1791-1818.
Zong S.; Brantschen J.; Zhang X.; et al. (2024). Combining environmental DNA with remote sensing variables to map fish species distributions along a large river. Remote Sensing in Ecology and Conservation, 10(2), 220-235.