Bankda valyuta tavakkalchiliklarini boshqarishning raqamli platformasi: ochiq valyuta pozitsiyasi bo‘yicha var-tahlilni avtomatlashtirish
##semicolon##
raqamli platforma, valyuta tavakkalchiligi, ochiq valyuta pozitsiyasi, Value at Risk (VaR), hodisalarga asoslangan qayta hisoblash, risk-appetit, regulyativ kapital, limitlarni avtomatlashtirish, stress-testlash, bektestingAbstrak
Tadqiqotning maqsadi 3301-son Qoidalar bo‘yicha ochiq valyuta pozitsiyasi hisobini 3427-son Nizomning 91¹-bandiga muvofiq Value at Risk (VaR), stress-senariylar va ichki limitlar bilan birlashtiruvchi valyuta tavakkalchiliklarini boshqarish raqamli platformasini ishlab chiqishdir. Qo‘lda ishlashda har bir tranzaksiya, valyuta kursi, kapital yoki limit o‘zgarishidan so‘ng mutaxassis ma’lumotlarni qayta solishtirishi, yagona pozitsiya, VaR, ssenariy yo‘qotishlari va limitlardan foydalanishni yangidan hisoblashi kerak, shu sababli nazorat kechikadi. Taklif etilgan hodisalarga asoslangan arxitektura tizim qabul qilgan har bir o‘zgarishdan so‘ng pozitsiya, 10 kunlik 99 foizli VaR, stress-senariylar va samarali limitni avtomatik qayta hisoblaydi, boshqaruv paneli va ogohlantirishlarni yangilaydi. 2021-yil 16-fevraldan 2026-yil 8-sentabrgacha bo‘lgan USD, EUR va RUB rasmiy kurslari bo‘yicha tarixiy modellashtirish shuni ko‘rsatdi: 100 mlrd so‘mlik pozitsiya uchun konservativ VaR mos ravishda 3,64; 5,18 va 20,36 mlrd so‘mni, 10 mlrd so‘mlik VaR-byudjetida esa pozitsiya limitlari 274,42; 192,88 va 49,11 mlrd so‘mni tashkil etadi. Platforma 3301-son Qoidalardagi majburiy cheklovlarni almashtirmaydi, balki VaRni har bir hodisadan so‘ng ishlaydigan boshqaruv mexanizmiga aylantiradi.
##submission.citations##
Центральный банк Республики Узбекистан. Положение о требованиях к системе управления рисками банков и банковских групп: рег. №3427 от 18.04.2023, с изменениями. URL: https://lex.uz/docs/6436466 (дата обращения: 08.09.2026).
Центральный банк Республики Узбекистан. Правила ведения открытой валютной позиции: рег. №3301 от 07.05.2021, с изменениями. URL: https://lex.uz/docs/5421525 (дата обращения: 08.09.2026).
Центральный банк Республики Узбекистан. Архив курсов валют. URL: https://cbu.uz/ru/arkhiv-kursov-valyut/ (дата обращения: 08.09.2026).
Basel Committee on Banking Supervision. Amendment to the Capital Accord to Incorporate Market Risks. Basel: Bank for International Settlements, 1996. URL: https://www.bis.org/publ/bcbs24.htm.
J.P. Morgan, Reuters. RiskMetrics — Technical Document. New York, 1996.
Jorion P. Value at Risk: The New Benchmark for Managing Financial Risk. McGraw-Hill, 2007.
Alexander C. Market Risk Analysis. Vol. IV: Value-at-Risk Models. Wiley, 2008.
Kupiec P.H. Techniques for Verifying the Accuracy of Risk Measurement Models // Journal of Derivatives. 1995. Vol. 3, No. 2. P. 73–84.
Christoffersen P.F. Evaluating Interval Forecasts // International Economic Review. 1998. Vol. 39, No. 4. P. 841–862.
Artzner P. et al. Coherent Measures of Risk // Mathematical Finance. 1999. Vol. 9, No. 3. P. 203–228.
Rockafellar R.T., Uryasev S. Optimization of Conditional Value-at-Risk // Journal of Risk. 2000. Vol. 2, No. 3. P. 21–41.
Basel Committee on Banking Supervision. Minimum Capital Requirements for Market Risk. BIS, 2019. URL: https://www.bis.org/bcbs/publ/d457.htm.
Hull J.C. Risk Management and Financial Institutions. 5th ed. Wiley, 2018.
McNeil A.J., Frey R., Embrechts P. Quantitative Risk Management. Princeton University Press, 2015.
Engle R.F. Autoregressive Conditional Heteroscedasticity // Econometrica. 1982. Vol. 50, No. 4. P. 987–1007.
Bollerslev T. Generalized Autoregressive Conditional Heteroskedasticity // Journal of Econometrics. 1986. Vol. 31, No. 3. P. 307–327.
Basel Committee on Banking Supervision. Principles for Effective Risk Data Aggregation and Risk Reporting. BIS, 2013. URL: https://www.bis.org/publ/bcbs239.htm.
Crouhy M., Galai D., Mark R. The Essentials of Risk Management. McGraw-Hill, 2014